Onvrijwillige zorg in de Wzd

Informatie over de Wet zorg en dwang, die op 1 januari 2020 in werking treedt.

Onvrijwillige zorg is: zorg waarmee de cliënt of zijn vertegenwoordiger niet instemt en zorg waarmee de vertegenwoordiger heeft ingestemd maar waartegen de cliënt zich verzet.

Vormen van onvrijwillige zorg

De Wzd onderscheidt negen categorieën onvrijwillige zorg:

  1. medische handelingen en therapeutische maatregelen;
  2. beperken van de bewegingsvrijheid;
  3. insluiten;
  4. uitoefenen van toezicht op betrokkene;
  5. onderzoek aan kleding of lichaam;
  6. onderzoek van de woon- of verblijfsruimte op gedrag beïnvloedende middelen of gevaarlijke voorwerpen;
  7. controleren op de aanwezigheid van gedrag beïnvloedende middelen;
  8. beperken van de vrijheid om het eigen leden in te richten;
  9. beperken van het recht op het ontvangen van bezoek.

Voor alle categorieën moet het stappenplan doorlopen worden om zeker te weten dat er geen vrijwillige zorg of minder ingrijpende zorg mogelijk is.

Wat is ‘ernstig nadeel’ volgens de Wzd?

Onvrijwillige zorg kan verleend worden als dat noodzakelijk is om ‘ernstig nadeel’ te voorkomen.

De Wzd omschrijft ernstig nadeel als ‘het bestaan van of het ernstig risico op’:

  • levensgevaar voor de cliënt of iemand anders;
  • ernstig lichamelijk letsel voor de cliënt of iemand anders;
  • ernstige psychische, materiële, immateriële of financiële schade voor de cliënt of iemand anders;
  • ernstige verwaarlozing of maatschappelijke teloorgang van de cliënt of iemand anders;
  • ernstig verstoorde ontwikkeling van de cliënt of iemand anders;
  • bedreiging van de veiligheid van de cliënt al dan niet doordat hij onder invloed van een ander raakt;
  • de situatie dat de cliënt met hinderlijk bedrag agressie van anderen oproept;
  • de situatie dat de algemene veiligheid van personen of goederen in gevaar is.

Onvrijwillige zorg thuis

Buiten accommodaties mogen alleen vormen van onvrijwillige zorg worden toegepast die in het Besluit zorg en dwang zijn genoemd.

Of onvrijwillige zorg thuis kan worden verleend, hangt af van twee vragen die beide bevestigend moeten worden beantwoord:

  • Gaat het om een vorm van onvrijwillige zorg die in het Besluit zorg en dwang is genoemd?
  • Geldt het stappenplan ook voor onvrijwillige zorg in een thuissituatie?

Voor onvrijwillige zorg thuis geldt dezelfde procedure als bij onvrijwillige zorg in een instelling:

  • Er moet een zorgverantwoordelijke worden aangewezen die een zorgplan vaststelt op basis van het stappenplan.
  • Dit zorgplan moet beoordeeld worden door een Wzd-functionaris.
  • In het Besluit zorg en dwang kunnen nadere eisen worden gesteld aan de toepassing van onvrijwillige zorg buiten een accommodatie.   

Wzd-functionaris

De Wzd introduceert de Wzd-functionaris. Deze is vergelijkbaar met de 'Bopz-arts' uit de Bopz.

De Wzd-functionaris:

  • is onafhankelijk van de zorginstelling;
  • beoordeelt of onvrijwillige zorg in een zorgplan kan worden opgenomen;
  • is verantwoordelijk voor de algemene gang van zaken op het terrein van het verlenen van onvrijwillige zorg.

De zorgaanbieder moet zorgen dat de Wzd-functionaris zijn taak naar behoren kan uitvoeren en hij moet de onafhankelijkheid van de Wzd-functionaris waarborgen. De zorgaanbieder kan de Wzd-functionaris daarover geen instructies geven.

Is onvrijwillige zorg hetzelfde als vrijheidsbeperking?

De begrippen vrijheidsbeperking en vrijheidsbeperkende maatregelen komen in de Wzd niet voor. De Wzd gebruikt de begrippen 'beperking van de bewegingsvrijheid' en 'beperking van de vrijheid om het eigen leven in te richten'. Deze begrippen worden echter niet gedefinieerd in de Wzd.

  • Een beperking van de bewegingsvrijheid is bijvoorbeeld sprake als de cliënt binnen een accommodatie niet kan gaan en staan waar hij wil.
  • Van een beperking in de vrijheid om het eigen leven in te richten is bijvoorbeeld sprake als een cliënt bepaalde communicatiemiddelen niet of slechts beperkt mag gebruiken.

Het begrip vrijheidsbeperkende maatregelen wordt soms gebruikt voor de zorg waarmee een wilsbekwame cliënt instemt. Een begrip met deze betekenis komt in de Wzd niet voor. Stemt een wilsbekwame cliënt in, dan is sprake van vrijwillige zorg, ook als het bijvoorbeeld een vorm van zorg betreft die zijn bewegingsvrijheid beperkt.