Separeren en afzonderen

Separatie of afzondering is een tijdelijke opsluiting in een (kale) ruimte. Dit zijn heel ingrijpende maatregelen die zo veel mogelijk voorkomen moeten worden.

Separeer- en afzonderingsruimte

Een separeer is een kale kamer met een matras en een deken. In een afzonderingsruimte is wat meer meubilair, maar het is een hele sobere inrichting.

  • Er moet een formulier hangen met de rechten van de cliënt.
  • Soms is er een wc in de kamer zelf, maar meestal is er alleen een kartonnen po met wc-papier.
  • Naast de kamer is een ruimte met een douche en wc is en vaak ook een tafel en stoel.
  • Er moet een klok zijn.
  • Soms is er ook een tuin. De zorgverleners bepalen of de cliënt de tuin in mag.
  • Soms krijgt de cliënt speciale kleding aan die niet te scheuren is.

Separatie is geen strafmaatregel

Sommige cliënten ervaren een separatie of afzondering als straf. Separatie mag echter nooit als strafmaatregel ingezet worden. De cliënt kan dit bespreken met de zorgverleners, de patiëntenvertrouwenspersoon (GGZ) of de cliëntenvertrouwenspersoon (gehandicapten- en ouderenzorg).

Verschil tussen separatie en afzondering

Separeren en afzonderen lijken erg op elkaar. De cliënt wordt tegen zijn wil opgesloten in een kamer. Het verschil zit hem in de aard van de ruimte.

  • Separatie is opsluiting voor verzorging, verpleging en behandeling in een speciaal daarvoor bestemde kamer die door de minister is goedgekeurd als separeerverblijf.
  • Bij afzondering gaat het om een eenpersoonskamer, waar vaak wat meer spullen staan dan in een separeer. Hiervoor is geen goedkeuring van de minister nodig. 

Controle en contact tijdens een separatie

 In een separeer en afzonderingskamer moet een bel of een intercom zijn, zodat de cliënt contact kan maken met de zorgverleners.

Er kan videobewaking zijn, zodat de zorgverleners kunnen zien hoe het gaat. Deze camera neemt geen beelden op. Er blijven dus geen filmpjes bewaard. Als deze camera aanstaat, dan moet de verpleging dat tegen de cliënt zeggen.

Controle door de zorgverleners

De verpleging en de behandelaar komen regelmatig langs om te kijken hoe het gaat en om met de cliënt te praten. Dit moeten ze doen, ook als er een camera aan staat. Cameratoezicht alleen is dus niet voldoende. Soms kijken ze alleen door het raampje bij de deur.

Ze brengen eten en drinken en eventueel iets te roken. Dit laatste kan alleen als de verpleging en behandelaar inschatten dat het veilig is.

Bezoek in de separeerruimte

De cliënt mag altijd bezoek ontvangen van

  • de patiënten- of cliëntenvertrouwenspersoon
  • de advocaat
  • de rechter
  • de Inspectie Gezondheidszorgen Jeugd.

Ook vrienden en familieleden kunnen op bezoek komen, maar alleen als de behandelaar dat verantwoord vindt.

Separatie voorkomen

Steeds meer instellingen proberen separatie en afzondering zo veel mogelijk te voorkomen. Een goede communicatie tussen professionals en cliënten helpt hierbij.

Separatie moet een allerlaatste stap zijn om gevaar voor een cliënt of zijn omgeving weg te nemen. In steeds meer instellingen is het gangbare beleid dat separatie voorkomen moet worden. In andere instellingen wordt gewerkt aan een cultuuromslag waardoor dwang zo min mogelijk nodig is.

Wat kunt u als cliënt doen om separatie te voorkomen?

Bespreek met uw behandelaar of de verpleging welke situaties zouden kunnen leiden tot separatie of afzondering. Probeer samen af te spreken hoe u die situaties kunt voorkomen.

Misschien merkt u het zelf al vroeg als het niet goed met u gaat. U bent bijvoorbeeld onrustig en u weet van uzelf dat er een psychose aan kan komen. Hoe kunnen de hulpverleners op zo’n moment het beste met u omgaan?

  • Wilt u met iemand praten of werkt medicatie beter?
  • Wilt u een lange wandeling maken of flink aan het werk in de buitenlucht?

U kunt met de verpleging afspreken dat u het meldt als u onrustig wordt. Zij weten dan hoe ze kunnen proberen escalatie te voorkomen. Dit wil niet zeggen dat het altijd kan of dat het altijd werkt. Maar het kan wel helpen.

Heeft u het gevoel dat de zorgverleners uw signalen niet serieus nemen? Bespreek dit dan met hen. U kunt ook contact opnemen met de patiënten- of cliëntenvertrouwenspersoon, die u helpt om met de zorgverleners te praten.

Wat kunt u als zorgverlener doen?

Communicatie is belangrijk. Bespreek met uw patiënt wat de beste aanpak is als er een moeilijke situatie ontstaat. Zorg voor een goede sfeer waarin de patiënt zich veilig genoeg voelt om het te melden als hij onrustig of erg somber wordt. En het is belangrijk om te bespreken wat de patiënt zelf een acceptabele reactie van de zorgverleners vindt. Die afspraken kunt u in een signaleringsplan zetten.

Separatie op eigen verzoek

Het klinkt misschien vreemd, maar als cliënt kunt u ook zelf vragen om een separatie of afzondering.

Sommige instellingen hebben hiervoor speciale ruimtes, minder kaal dan een echte separeer maar wel afgezonderd van andere mensen. Men noemt dit meestal een special care unit. U kunt hier bijvoorbeeld tot rust komen. Dit moet dan in uw behandelplan of zorgplan staan.

U kunt een vrijwillig verblijf in deze ruimte niet afdwingen. Uw behandelaar of de verpleging beslist of dit goed is voor uw behandeling. Als u er weer uit wilt, dan moeten de hulpverleners u er meteen uit laten, tenzij er acuut gevaar is.