Dwangmaatregelen thuis bij ouderen en mensen met een verstandelijke beperking

Dwang is alleen toegestaan in zorginstelling die daarvoor zijn toegerust. Dat zijn instellingen met een Bopz-aanmerking. Dwang thuis is niet toegestaan. Bij thuiswonenden mensen met een verstandelijke beperking of ouderen met dementie worden soms maatregelen toegepast als de deur op slot, medicatie door het eten en het gebruik van veiligheidsbanden. Dit is toegestaan als de cliënt het zelf wil en als de maatregel direct opgeheven wordt als de cliënt daarom vraagt. Anders is er sprake van dwang.

Mag de deur van het huis op slot?

Het kan directbetrokkenen en zorgverleners een veilig gevoel geven om de deur op slot te doen als een cliënt alleen thuis is. Zo wordt voorkomen dat de cliënt alleen buiten rond gaat dwalen.

Maar iemand tegen zijn zin opsluiten is een vrijheidsbeperking. Het kan ook gevaarlijk zijn, bijvoorbeeld als er brand uitbreekt.

Deur op slot: alleen als de cliënt het ermee eens is

De deur op slot doen om te voorkomen dat iemand zelf naar buiten loopt, kan alleen als de cliënt het er zelf mee eens is.

De cliënt moet dus in staat zijn om hier zelf toestemming voor te geven. Dat wil zeggen: hij begrijpt wat er gebeurt en wat de gevolgen zijn als de deur op slot gaat. Een arts of psycholoog moet vaststellen of de persoon dit kan overzien en dus wilsbekwaam is.

  • Mensen in de omgeving mogen geen druk zetten om hem die beslissing te laten nemen of dreigen met een gedwongen opname als de cliënt niet instemt.
  • De cliënt moet de deur altijd weer van slot kunnen (laten) doen, ook als de partner of huisgenoot niet bereikbaar is. Dat is op zijn minst een veiligheidseis.
  • Verder is belangrijk dat er contact wordt gehouden tijdens de afsluiting.

In de praktijk is het over het algemeen geen realistische optie om de deur op slot te doen als een cliënt alleen thuis is. 

Andere oplossingen

Andere oplossingen zijn noodzakelijk, bijvoorbeeld toezicht met hulp van vrijwilligers of professionele zorgverleners (de thuiszorg). De casemanager of de huisarts van de cliënt kan hierover advies geven en helpen om het toezicht te organiseren.

Mag medicatie door het eten worden geroerd?

Wanneer een cliënt moeite heeft met medicatie innemen, kan het helpen om de medicijnen door het eten te roeren. Dat is geen probleem als de cliënt het daar zelf mee eens is. Maar hoe zit het als de cliënt het niet wil, of als hij niet kan aangeven wat hij wil?

Wilsonbekwame cliënt

Wanneer iemand de gevolgen van zijn weigering niet kan overzien, kan een arts hem wilsonbekwaam verklaren voor de beslissing over medicijngebruik.

  • Als medicatie volgens een arts medisch gezien echt noodzakelijk is, mag de medicatie in overleg met de vertegenwoordiger van de cliënt door het eten geroerd worden.
  • Dit is een medische behandeling zonder toestemming, oftewel dwang op grond van de WGBO.
  • Dit kan ook thuis plaatsvinden. De mantelzorger kan de medicatie bijvoorbeeld door het eten of drinken roeren. Medicatie via een injectie mag alleen worden toegediend door een zorgverlener die BIG-geregistreerd is.

De arts zal deze vorm van medicatietoediening alleen toestaan als:

  • de cliënt zonder de medicatie grote gezondheidsproblemen krijgt;
  • er geen redelijke alternatieven zijn;
  • de cliënt niet kan begrijpen dat de medicijnen noodzakelijk zijn;
  • de cliënt echt niet wil of kan instemmen of meewerken.

Vermelding in het zorgplan

De afspraak over het toedienen van medicijnen wordt gemaakt met de wettelijke vertegenwoordiger, staat in het zorgplan en moet regelmatig worden geëvalueerd.

Verzet de cliënt zich tegen de toedieningsvorm?

Soms kan een cliënt de medicijnen niet goed doorslikken of vindt hij ze vies smaken. Dan verzet hij zich niet tegen de medicatie, maar tegen de toedieningsvorm. De medicatie kan dan door zijn eten worden geroerd. Het moet dan wel duidelijk zijn dat de toedieningsvorm het probleem is. 

Fixatie thuis of in logeeropvang?

Fixatie wil zeggen dat iemand met veiligheidsbanden wordt vastgelegd, bijvoorbeeld om te voorkomen dat hij valt of gaat ronddwalen. Fixatie brengt grote risico's mee, en vaak verergert het de problemen alleen maar.

Fixatie om vallen en dwalen te voorkomen

  • Mensen met een verstandelijke beperking of dementie kunnen een verhoogd risico hebben om te vallen. 
  • Vallen heeft vaak grote gevolgen, niet alleen lichamelijk (schaafwonden, kneuzingen, fracturen), maar de persoon kan ook angstig worden en zich steeds minder vrij voelen om te bewegen.
  • Bij een verminderd oriëntatievermogen kunnen mensen ook (buitenshuis) gaan dwalen.

Dit legt veel druk op de mantelzorgers. Er is intensief toezicht nodig. Mantelzorgers hebben vaak het gevoel dat ze geen moment weg kunnen, ook niet om even koffie te zetten of de was te doen.

Fixatie is geen oplossing

Fixatie met veiligheidsbanden lijkt misschien een oplossing, maar in de praktijk verergert fixatie de problemen vaak.

  • Als mensen gedwongen worden stil te zitten, gaat hun coördinatie en vermogen om te lopen nog sneller achteruit. Het is beter om te blijven oefenen met lopen, dan om stil te zitten.
  • Vastbinden leidt tot stress, angst en onrust.
  • De kans is groot dat de cliënt probeert los te komen. Dit is erg gevaarlijk, iemand kan zo in de banden verstrikt raken dat hij stikt.

Vastbinden is volgens de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd dan ook een risicovolle handeling.

Mag een Zweedse band thuis of in de logeeropvang gebruikt worden?

De overheid heeft in 2011 met zorgaanbieders afgesproken dat zij de Zweedse band helemaal niet meer gebruiken. Ook de Inspectie is tegen de toepassing van dit middel.

Ondanks het (verplichte) gebruik van bedhekken en regelmatige controles tijdens de nacht, zijn toch mensen overleden door het gebruik van de Zweedse band.

In de praktijk wordt de Zweedse band ook thuis gebruikt. De kans dat het mis gaat is misschien niet zo groot, maar als het mis gaat kunnen de gevolgen heel ernstig zijn.

Wat dan?

Bespreek met de zorgverleners of begeleiders in de logeeropvang wat alternatieven zijn voor fixatie.

  • Advies van de huisarts voor valpreventie.
  • Advies van een ergotherapeut. U vindt adressen van ergotherapeuten via Ergotherapeut.nl.